Cicero had been exiled for putting Roman citizens to death without trial when he headed off the Catilinarian conspiracy. In this letter of 58 B.C., he says he has learned of the courage demonstrated by his family during his exile. He feels now that he wrongly followed advice of friends and brought this disgrace on his family, for which he apologizes. The letter is addressed to his wife, Terentia; his daughter, Tullia; and his son, Marcus Cicero.
Tullius Terentiae suae, Tulliolae, Ciceroni suo S. D.
Et litteris multorum et sermone omnium perfertur ad me incredibilem tuam virtutem et fortitudinem esse teque nec animi neque corporis laboribus defatigari. Me miserum! Te in tantas aerumnas propter me incidisse, Tulliolamque nostram tantos percipere luctus! Nam quid ego de Cicerone dicam? Qui, cum primum sapere coepit, acerbissimos dolores miseriasque percepit. Omnia sunt mea culpa commissa, qui ab eis me amari putabam qui invidebant. Si nostris consiliis usi essemus neque apud nos tantum valuisset sermo aut stultorum virorum aut improborum, beatissimi viveremus.
Terentia had written to Cicero saying that the country house has become a financial burden and she had decided to sell it. This proposal upset him and provoked concerns about the future of their son. He urges her to take care of herself and continue her correspondence.
Quod ad me, mea Terentia, scribis te vicum vendituram, quid, obsecro te, (me miserum!) quid futurum est? Et si nos premet eadem fortuna, quid purero misero fiet? Non queo reliqua scribere; tanta vis lacrimarum est; neque te in eundem fletum adducam; tantum scribo: si erunt in officio amici, pecunia non deerit; si non erunt, tu efficere tua pecunia non poteris. Dyrrachium veni, quod et libera civitas est et in me officiosa et proxima Italiae; sed si offendet me loci celebritas, alio me conferam, ad te scribam. Fac valeas et ad me tabellarios mittas, ut sciam quid agatur et vos quid agatis. Tulliolae et Ciceroni salutem dic.
Valete.
d. a.d. VI K. Decembr. Dyrrachi.
Terentia seems to have been scolding Cicero because his letters have been short of late. He responds that his heart is not in writing.
Tullius S.D. Terentiae suae et Tulliolae suae et Ciceroni suis.
Noli putare me ad quemquam longiores epistulas scribere, nisi si quis ad me plura scripsit, cui puto rescribi oportere; nec enim habeo quid scribam nec hoc tempore quicquam difficilius facio; ad te vero et ad nostram Tulliolam non queo sine plurimis lacrimis scribere; vos enim video esse miserrimas, quas ego beatissimas semper esse volui, idque praestare debui et, nisi tam timidi fuissemus, praestitissemus. Hem, mea lux, meum desiderium, unde omnes opem petere solebant! Te nunc, mea Terentia, sic vexari, sic iacere in lacrimis et sordibus, idque fieri mea culpa, qui ceteros servavi, ut nos periremus!
Construction costs have been a worry throughout the ages! Terentia had written of her concern over the cost of rebuilding their house in Rome which has been destroyed by Cicero's enemies. He tells her to rely on the generosity of their friends.
Quod de domo scribis, ego vero tum denique mihi videbor restitutus, si illa nobis erit restituta. Verum haec non sunt in nostra manu. Obsecro te, mea vita, quod ad sumptum attinet, sine alios, qui possunt si modo volunt, sustinere et valetudinem istam infirmam, si me amas, noli vexare. Nam mihi ante oculos dies noctesque versaris; omnes labores te excipere video; timeo ut sustineas. Sed video in te esse omnia. Ego ad quos scribam nescio, nisi ad eos qui ad me scribunt, aut ad eos de quibus ad me vos aliquid scribitis. Longius, quoniam ita vobis placet, non discedam; sed velim quam saepissime litteras mittatis, praesertim si quid est firmius quod speremus. Valete, mea desideria, valete.
d.a.d. III Non. Oct. Thessalonica.
This letter was written in 49 B.C., just after the beginning of the Civil War. A civil war always brings out enemies, and Cicero is worried about what might happen to his family in Rome.
Tullius Terentiae et Pater Tulliae, duabus animis suis, et Cicero matri optimae, suavissimae sorori S.P.D.
Si vos valetis, nos valemus. Si ille Romam modeste venturus est, recte in praesentia domi esse potestis; sin homo amens urbem diripiendam daturus est, vereor ut Dolabella ipse satis nobis prodesse possit. Etiam illud metuo, ne iam intercludamur, ut non liceat, cum velitis, exire. Quo modo quidem nunc se res habet, bellissime vel mecum vel in nostris praediis esse poteritis. Etiam illud verendum est, ne brevi tempore fames in urbe sit. Vos, meae carissimae animae, quam saepissime ad me scribite et quid vos agatis et quid Romae agatur. Valete.
VIII K. Minturnis.
Cicero debated whether he should join the faction of Pompey against Caesar. His love of the republic finally swayed him to side with Pompey. Caesar pardoned many after the battle of Pharsalus in 48 B.C., Cicero among them. On returning to Italy, Cicero wrote this letter explaining why Terentia should not travel to meet him at this time.
Tullius Terentiae suae S.D.
Quod gaudes nos in Italiam salvos venisse, perpetuo gaudeas velim; sed perturbati dolore animi magnisque iniuriis metuimus ne ceperimus id consilii quod non facile explicare possimus. Qua re, quantum potes, adiuva; quid autem possis, mihi in mentem non venit. Nihil est quod te in viam des hoc tempore. Et longum iter et non tutum, et non video quid prodesse possis, si veneris. Vale.
This is the last preserved letter that Cicero wrote to his wife. The tone of previous letters is gone; it lacks affection and seems curt and cold. He divorced Terentia in the following year.
Tullius Terentiae suae.
In Tusculanum nos venturos putamus aut Nonis aut postridie. Ibi ut sint omnia parata. Plures enim fortasse nobiscum erunt et, ut arbitror, diutius ibi commorabimur. Si labrum in balneo non est, ut sit, item cetera quae sunt ad victum et ad valetudinem necessaria. Vale.
K. Oct. de Venusino.
| Copyright © 2009, KET |